تاریخچه هنردرمانی در جهان و ایران
مقدمه
امروزه هنردرمانی بهعنوان یکی از روشهای مؤثر در درمان اختلالات روانی، هیجانی و حتی جسمی شناخته میشود. اما این شاخه درمانی از کجا آمده است؟
**تاریخچه هنردرمانی** نشان میدهد که استفاده از هنر برای بیان احساسات و درمان روان، ریشهای عمیق در تاریخ بشر دارد.
در این مقاله به بررسی **روند شکلگیری هنردرمانی در جهان** و سپس **ورود و گسترش آن در ایران** میپردازیم.
هنر بهعنوان زبان درمان از دوران باستان
پیش از آنکه هنردرمانی بهصورت علمی تعریف شود، انسانها بهطور غریزی از هنر برای بیان درونیات خود استفاده میکردند.
* نقاشیهای غارها
* نمادهای آیینی
* ماسکها و پیکرههای درمانی
* موسیقی و رقصهای آیینی
همه اینها نشان میدهند که **هنر از ابتدا با شفا، معنا و روان انسان پیوند داشته است**.
آغاز هنردرمانی به شکل علمی در جهان
شکلگیری اولیه (قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰)
در اواخر قرن نوزدهم، پزشکان و روانپزشکان متوجه شدند که بیماران روانی، بهویژه در بیمارستانها، از طریق نقاشی و خلق تصویر احساسات خود را بیان میکنند.
در این دوره:
* آثار هنری بیماران بیشتر **مشاهده و جمعآوری** میشد
* هنوز بهعنوان یک روش درمانی رسمی شناخته نشده بود
نقش روانکاوی در تولد هنردرمانی
ظهور نظریات **زیگموند فروید** و **کارل گوستاو یونگ** نقطه عطف مهمی در تاریخ هنردرمانی بود.
دیدگاه فروید
* هنر را راهی برای بروز امیال سرکوبشده میدانست
* نقاشی را نوعی تخلیه ناخودآگاه تلقی میکرد
دیدگاه یونگ
* تصویر را زبان ناخودآگاه میدانست
* به نمادها، اسطورهها و کهنالگوها اهمیت ویژه میداد
* نقاشی را ابزار «خودشناسی» میدید
📌 بسیاری از مفاهیم هنردرمانی مدرن، ریشه در روانشناسی تحلیلی یونگ دارند.
تولد رسمی هنردرمانی (دهه ۱۹۴۰)
اصطلاح **Art Therapy** برای اولینبار در دهه ۱۹۴۰ میلادی مطرح شد.
مارگارت نامبورگ (Margaret Naumburg)
* از پیشگامان هنردرمانی
* هنر را شکلی از گفتار نمادین میدانست
* تأکید داشت که **فرآیند خلق اثر مهمتر از نتیجه آن است**
ادیت کرامر (Edith Kramer)
* بر جنبه درمانی خودِ فرآیند هنری تأکید داشت
* معتقد بود خلق هنر میتواند بهتنهایی درمانگر باشد
گسترش هنردرمانی در جهان
از دهه ۱۹۶۰ به بعد:
* انجمنهای رسمی هنردرمانی شکل گرفتند
* آموزش دانشگاهی هنردرمانی آغاز شد
* هنردرمانی وارد بیمارستانها، مدارس و مراکز توانبخشی شد
کاربردهای رایج هنردرمانی در جهان
* درمان اضطراب و افسردگی
* کار با کودکان دارای اختلالات رفتاری
* درمان تروما و PTSD
* توانبخشی بیماران جسمی
* کار با سالمندان و بیماران آلزایمری
تاریخچه هنردرمانی در ایران
ریشههای فرهنگی و سنتی
اگرچه هنردرمانی بهعنوان یک رشته دانشگاهی در ایران قدمت زیادی ندارد، اما **فرهنگ ایرانی همواره هنر را ابزاری برای التیام روان میدانسته است**.
نمونههایی از این نگاه:
* نقاشی و نگارگری
* شعر و ادبیات درمانگر (حافظ، مولوی)
* موسیقی سنتی
* خوشنویسی و تکرارهای آرامبخش
ورود هنردرمانی مدرن به ایران
از دهه ۱۳۸۰ شمسی:
* مفاهیم هنردرمانی بهصورت علمی وارد ایران شد
* کارگاهها و دورههای آموزشی برگزار شدند
* پایاننامههای دانشگاهی در این حوزه شکل گرفت
در ابتدا:
* هنردرمانی بیشتر در **کار با کودکان** استفاده میشد
* سپس به حوزههای بالینی و بزرگسالان گسترش یافت
وضعیت فعلی هنردرمانی در ایران
امروزه هنردرمانی در ایران:
* بهصورت فردی و گروهی اجرا میشود
* در مراکز روانشناسی، مدارس و کلینیکها کاربرد دارد
* مورد توجه روانشناسان، مشاوران و درمانگران قرار گرفته است
با این حال:
* هنوز بهاندازه کشورهای غربی ساختارمند نیست
* نیاز به آموزش آکادمیک گستردهتر دارد
* آگاهی عمومی نسبت به آن در حال رشد است
تفاوت مسیر رشد هنردرمانی در ایران و جهان
| جهان | ایران |
| سابقه دانشگاهی طولانی | سابقه علمی کوتاهتر |
| انجمنهای رسمی فعال | در حال شکلگیری |
| پوشش بیمهای در برخی کشورها | بدون پوشش بیمه |
| آگاهی عمومی بالا | آگاهی در حال افزایش |
چرا دانستن تاریخچه هنردرمانی مهم است؟
شناخت تاریخچه هنردرمانی کمک میکند:
* این روش را جدیتر بگیریم
* آن را با نقاشی تفننی اشتباه نگیریم
* جایگاه علمی آن را بهتر درک کنیم
* از آن آگاهانه و اصولی استفاده کنیم
سوالات متداول درباره تاریخچه هنردرمانی
هنردرمانی از چه زمانی آغاز شد؟
بهصورت علمی از دهه ۱۹۴۰ میلادی، اما ریشههای آن بسیار کهن است.
آیا هنردرمانی در ایران علمی است؟
بله، اما هنوز در حال توسعه و گسترش آکادمیک است.
کدام روانشناس بیشترین تأثیر را بر هنردرمانی داشته است؟
کارل گوستاو یونگ یکی از تأثیرگذارترین چهرهها در شکلگیری هنردرمانی است.
منابع
* American Art Therapy Association
* Malchiodi, C. A. – Handbook of Art Therapy
* Case & Dalley – The Handbook of Art Therapy